معرفی رژیم کتوژنیک

کلیات رژیم کتوژنیک:

با وجود پیشرفت های بزرگ در دنیای پزشکی همچنان چاقی یک خطر عمده برای سلامتی در سراسر جهان است.

تعداد زیادی از بیماری های مزمن مانند دیابت، فشار خون بالا و بیماری های قلبی تا حد زیادی در ارتباط با چاقی هستند که معمولاً محصول شیوه زندگی ناسالم و عادات غذایی ضعیف می باشد. رژیم های غذایی مناسب برای کاهش وزن، می توانند به مدیریت اپیدمی چاقی تا حد زیادی کمک کنند.

یکی از رژیم های غذایی که برای کاهش سریع وزن بسیار موثر است رژیم کتوژنیک است.

رژیم کتوژنیک یک رژیم غذایی با کربوهیدرات خیلی کم، پروتئین متوسط و با چربی زیاد است. این رژیم برای نخستین بار توسط راسل وایلدر در سال ۱۹۲۱ برای درمان تشنج در اطفال استفاده شد و تا معرفی داروهای ضد تشنج در جهان، به مدت یک دهه،  رژیم کتوژنیک به عنوان رژیم درمانی ضد صرع شناخته می شد.

رژیم های کتوژنیک متعددی از جمله رژیم کتوژنیک استاندارد، سیکلیک، تارگتد (هدفمند) و حاوی پروتئین بالا معرفی شده اند که رژیم مد نظر ما در این بحث رژیم کتوژنیک استاندارد (SKD) است و شامل ۷۵ درصد کالری دریافتی از  چربی، ۲۰ درصد از پروتئین و ۵ درصد از کربوهیدرات می باشد

در حال حاضر برای مقابله با بیماری همه‌گیر چاقی یکی از توصیه ها، رژیم کتوژنیک است. علاوه بر کاربرد رژیم کتوژنیک برای دستیابی به وزن مطلوب ، رژیم های کم کربوهیدرات می‌توانند در کنترل فشار خون، تنظیم قند خون و  افزایش کلسترول خوب HDL موثر باشند البته ممکن است کلسترول LDL در این رژیم افزایش یابد. بعلاوه در مطالعات مختلف نتایج امیدوار کننده‌ای از تاثیر رژیم کتوژنیک در انواع اختلالات عصبی مانند تشنج، آلزایمر، زوال عقل، ترومای مغزی، ALS و همچنین آکنه، سرطان و اختلالات متابولیک  دیده شده است.

بیوشیمی و فیزیولوژی:

اساساً کربوهیدرات ها منبع اصلی تولید انرژی در بافت های بدن هستند هنگامی که بدن از کربوهیدرات محروم می شود و مصرف روزانه آن به کمتر از ۵۰ گرم می رسد ترشح انسولین به مقدار قابل توجهی کاهش می‌یابد و بدن به حالت کاتابولیک وارد میشود. ذخایر گلیکوژن تخلیه می‌شوند و در نهایت دو فرایند متابولیک شامل گلوکونئوژنز و کتوژنز رخ می دهد.

در گلوکونئوژنز به ویژه در کبد از اسید لاکتیک، گلیسرول و اسیدهای آمینه آلانین و گلوتامین، گلوکز تولید می شود ولی وقتی میزان قند بیشتر کاهش یابد تولید درون زای آن قادر به رفع نیازهای بد نیست و فرآیند کتوژنز شروع می شود که در آن اجسام کتونی تولید می شوند و جایگزین گلوکز به عنوان منبع اصلی انرژی می گردند.

در فرآیند کتوژنز به دلیل قند خون پایین، ترشح انسولین - به عنوان محرک ذخیره چربی و گلوکز- کاهش می یابد. به همراه سایر تغییرات هورمونی تجزیه چربی ها به اسیدهای چرب افزایش می یابد و اسیدهای چرب به استواستات متابولیزه می شوند که در نهایت به بتا هیدروکسی بوتیرات و استون تبدیل می شوند که اجسام کتونی هستند و با تجمع آنها در بدن حالت متابولیکی به نام «کتوز تغذیه ای» ایجاد می شود. این حالت کاملا بی خطر تلقی می شود زیرا اجسام کتونی در غلظت های کوچک منجر به تغییر PH خون نمی شوند و با وضعیت های تهدید کننده زندگی مانند کتواسیدوز دیابتی یا الکلی، متفاوت است. جهت اطلاعات بیشتر به کتوز چیست ... مراجعه نمایید

در جدول زیر تفاوت غلظت کتون در شرایط مختلف را مشاهده می نمایید

اجسامی کتونی تولید شده در بدن به راحتی توسط قلب، عضلات و پارانشیم کلیه، برای تولید انرژی استفاده می شوند. همچنین اجسام کتونی می توانند از سد خونی - مغزی عبور کنند تا منبع انرژی مغز شوند. گلبول های قرمز به علت کمبود میتوکندری و سلولەای کبدی به علت کمبود آنزیم دیافوراز قادر به استفاده از کتون به عنوان سوخت نیستند. میزان تولید کتون به عواملی از جمله میزان متابولیک پایه (BMR)، شاخص توده بدنی (BMI) و درصد چربی بدن بستگی دارد.

در مقایسه با گلوکز، اجسام کتونی ATP بیشتری تولید می کنند به همین علت گاهی سوخت سوپر  یا فوق‌العاده خوانده می شود. همچنین اجسام کتونی موجب کاهش آسیب های ناشی از رادیکال های آزاد و همچنین  افزایش  آنتی اکسیدان ها می شوند.

ارزیابی های قبل از رژیم کتوژنیک:

این بررسی ها شامل گرفتن شرح حال ، انجام معاینه بالینی و همچنین انجام یک سری آزمایشها و ارزیابی های تغذیه ای است. رژیم کتوژنیک ممکن است حداقل ۲ الی ۳ هفته تا ۶ الی ۱۲ ماه و حتی بیشتر دنبال شود. نظارت دقیق بر عملکرد کلیه ها با انجام آزمایش های لازم ضروری است. و در نهایت انتقال از رژیم کتوژنیک و برگشت به سفره خانواده در فاز تثبیت رخ می دهد.

عوارض رژیم کتوژنیک:

آثار کوتاه مدت رژیم کتوژنیک -تا دو سال-  ثابت و  به خوبی گزارش شده است ولی آثار طولانی مدت آن به علت کمبود تحقیقات در دسترس نیست.

از شایع‌ترین عوارض رژیم کتوژنیک در کوتاه مدت می‌توان به آنفولانزای کتویی اشاره کرد شامل مجموعه علائمی مانند تهوع، استفراغ، سردرد، خستگی، سرگیجه، بی خوابی و عدم تحمل فعالیت ورزشی است.از دیگر عوارض این رژیم  می توان به یبوست اشاره نمود. این علائم معمولاً طی چند روز و گاهی چند هفته برطرف می شوند. مصرف مایعات و الکترولیت ها به مقدار کافی در رفع این علایم بسیار کمک کننده خواهد بود.

از عوارض طولانی مدت رژیم کتوژنیک می توان بە کمبود مواد معدنی و ویتامین ها و همچنین تشکیل سنگ کلیه اشاره نمود که با دریافت مکمل ها و مصرف مایعات کافی، این خطرات مرتفع می شوند. از طرفی با دریافت مکمل ها و آب کافی در طول رژیم میتوان از عوارضی مانند اختلال در الکترولیت ها و دهیدراتاسیون جلوگیری نمود.

در تعدادی از بیماران دارای اختلالات متابولیک خاص نباید رژیم کتوژنیک شروع شود. در بیماران دیابتی باید دقت لازم در مدیریت داروها انجام شود تا در شروع رژیم هیپوگلیسمی رخ ندهد. همچنین گاهی شرایط زیر  مانع شروع رژیم کتوژنیک می شود:

دیس لیپیدمی شدید

نارسایی کبدی قابل توجه

سوتغذیه شدید( FTT)

کاردیومیوپاتی

اسیدوز متابولیک مزمن

روش عملی رژیم کتوژنیک:

همان طور که قبلاً ذکر شد رژیم کتوژنیک شامل کربوهیدرات خیلی کم، پروتئین متوسط و چربی زیاد است.

۱) قدم اول : حذف کلیه مواد کربوهیدراتی از قبیل؛ گندم ماکارونی برنج حبوبات سیب زمینی قند میوه ها شکر پنهان در کلیه محصولات سوپرمارکتی عسل الکل

۲) آشتی با چربی ها؛ بدن باید سوختش را از قند ها به چربی تغییر دهد و لازمه این امر، مصرف چربی های مفید می باشد مانند: کره حیوانی روغن حیوانی روغن زیتون روغن نارگیل روغن آووکادو خامه و حذف روغن های گیاهی فراوری شده مانند آفتاب گردان.

۳) مصرف بالای سبزیجات و صیفی جات با کربوهیدرات پایین شامل خانواده کلم ها خیار گوجه فرنگی کدوها پیاز سیر بادمجان و سبزیجات

۴) تامین پروتئین با استفاده از گوشت ها، مرغ، ماهی و تخم مرغ، لبنیات پر چرب ....

۵) استفادە از مکمل ها جهت تامین ویتامین ها، منیزیم‌ و سایر الکترولیت ها

جهت مطالعه بیشتر به  راهنمای عملی برای شروع رژیم کتوزنیک مراجعه فرمایید